Verslag chatdiscussie 6 juni: de Buurderij

Verslag chatdiscussie op 6 juni 2007 over “de Buurderij” m.m.v. de heer Mathieu Wagemans van het Innovatienetwerk.

Over het concept “de buurderij”

De Buurderij is een nieuw type plattelandsonderneming waarin tal van functies worden gecombineerd; ook functies die nu door de overheid worden vervuld. burgers nemen actief deel; dat kan door arbeid in te brengen, kapitaal, kennis; uitgangspunt is dat de mensen in een regio zelf verantwoordelijkheid nemen voor het beheer van hun omgeving.

Een voorbeeld is dat onderwijs over biologie niet meer op de basisschool wordt gegeven maar op de Buurderij, dat senioren in een dorp een kinderboerderij runnen en tegelijkertijd kinderopvang organiseren voor drukke tweeverdieners.

Bij de Buurderij staat burgerparticipatie centraal. Er verschuiven ook taken van de overheid naar de buurderij. Er is sprake van nieuwe financieringsconstructies. Overigens stonden de coöperaties van 100 jaar geleden dichter bij het buurderijdenken dan de huidige kolossale ondernemingen.

Het gaat bij nieuwe financieringsconstructies over verrekening tussen functies die geld opbrengen en functies die geld kosten zoals beheer van natuur en extensieve landbouw; burgers met een woning aan de rand van het dorp met vrij uitzicht betalen een bijdrage omdat hun huis juist vanwege het uitzicht meer waard is; we hebben dat het principe van omgekeerde planschade genoemd; de overheid belooft het uitzicht in stand te houden door niet te bouwen op die plek en als tegenprestatie betaalt de bewoner een bedrag van bijv. 800 euro per jaar. Het is daarmee een soort van verevening.

Achtergrond van het concept

We hebben binnen het Innovatienetwerk eerst een analyse gemaakt van sleutelbelemmeringen op het platteland en concludeerden dat de huidige ingewikkelde planningsprocessen (inclusief de reconstructie) onvoldoende tot vernieuwing in staat stellen. We zitten vast in regels; vernieuwing die niet binnen bestaande regels past komt niet van de grond; de procedures, ook bij de reconstructie zijn hopeloos ingewikkeld. Het is doorgaans een kleine club van ambtenaren, bestuurders en vertegenwoordigers. Gewone mensen tref je er zelden aan en als ze meedoen krijgen ze vooral uitgelegd hoe de procedures werken. We zijn niet erg ontvankelijk meer voor wat inwoners willen, ondanks al onze goede bedoelingen.

We willen die hindernissen omzeilen door experimenteerruimte te geven. Minister Veerman heeft toegezegd dat hij daaraan wil (wilde) meewerken wanneer er concrete initiatieven komen voor buurderijen. We zijn nu met drie concrete pilots bezig. Minister Cramer zat in het bestuur van Innovatienetwerk en is goed op de hoogte, dus we hebben daar een goede ingang.

Voorbeelden

In Zeeland zijn we bezig met een project waarbij enkele akkerbouwers zijn betrokken, een woningcorporatie en een grote zorginstelling; ook komt daar een lokale campus waar tal van activiteiten georganiseerd gaan worden; kunst en cultuur neemt daarbij een belangrijke plaats in.

Het lokale niveau staat voorop. Uitgangspunt bij een buurderij is dat je problemen op het laagste niveau, dus het dichtst bij de burger oplost. we organiseren op maat van de mens; een gemeente speelt een belangrijke rol; dat is immers het bestuursniveau dat dicht bij de burger staat.

De pilot in Zeeland is interessant vanwege de combinatie van functies en omdat gewerkt wordt aan de oplossing van de leefbaarheid in kleine kernen. Dit gebeurt niet door nota's, maar door mensen zelf verantwoordelijk te maken; maar dan moet je ook de ruimte geven om die verantwoordelijkheid in te vullen zoals ze dat zelf willen. We gaan burgers vragen wat ze betekenisvol vinden in hun omgeving; waarom ze daar willen wonen en wat daar nooit zou mogen gebeuren. Een buurderij moet een constructie worden van de mensen zelf; we hebben geen blauwdruk die precies moet worden uitgevoerd zoals die op papier is bedacht. Overigens zijn de drie pilots nog in een planningsfase. Er zijn ideeën, initiatieven en er is vooral veel positieve energie

Als er een supermarkt verdwijnt in een kleine kern is de oorzaak vaak dat de burgers elders de inkopen doen. Men creëert zo zijn eigen probleem. Je kunt dat oplossen door burgers uit te nodigen zelf een kleine coöperatie op te richten en zich te verbinden tot een bepaalde afname per maand of jaar. Nu worden dat soort problemen al te makkelijk op de overheid afgewenteld. Ik heb veel vertrouwen in de organisatiekracht van burgers, maar daarvoor moet de vrijblijvendheid worden doorbroken die je nu vaak ziet: bij problemen wordt er geklaagd en men kijkt alleen maar richting overheid. De nieuwe sturingsbenadering gaat uit van een moderne vorm van burgerschap; men krijgt ruimte en verantwoordelijkheid.

Wat er binnen een buurderij aan activiteiten wordt gebundeld zal van plek tot plek verschillen. Je kunt denken aan een kleinschalige supermarkt of servicewinkel als onderdeel maar ook aan een hospice

Stand van zaken buurderijprojecten

De buurderijrapporten zijn ruim een jaar geleden overhandigd aan minister Veerman. Daarna zijn we gaan kijken waar er mensen zijn die belangstelling hebben. Dat heeft geleid tot de drie pilots die nu in ontwikkeling zijn. Daarnaast zijn er diverse regio’s die ook interesse hebben getoond. Een kritische overweging voor ons is of er een spannende coalitie aanwezig is. Niet alleen belangstellenden maar ook belanghebbenden. In de drie pilots is bijvoorbeeld de grondeigendom geen probleem omdat de eigenaren mee willen doen

De buurderij is niet alleen planning. Er komt per pilot ook een knalhard businessplan; wel is het zo dat het van de grond krijgen van dit soort ingrijpende vernieuwingen niet lukt via een blauwdrukbenadering. Per pilot ontwerpen we een proces waarin er ruimte is om met je kop in de hemel te denken maar ook om hands-on en uitvoeringsgericht te werken. De ondernemers zijn uiteraard vooral geïnteresseerd in de tweede lijn. Het gaat erom beide aspecten zodanig in een proces aan bod te laten komen dat het spannend blijft maar tegelijkertijd wel in de praktijk op aarde kan landen.

Een tussenevaluatie is er nog niet omdat we met de pilots nog niet lang bezig zijn. Wel monitoren we zorgvuldig de procesgang omdat we daarvan veel kunnen leren.

Ondersteuning door het innovatienetwerk

Als Innovatienetwerk bieden we ondersteuning en startgeld aan bij het op gang brengen van initiatieven. Maar voordat we dat doen moeten we wel de overtuiging hebben dat er sprake is van een gemotiveerde combinatie van mensen en belanghebbenden. Wanneer men het idee "wel leuk" vindt, dan is dat voor ons onvoldoende. De ambitie moet er zijn om op een heel andere wijze de verantwoordelijkheid in een regio te organiseren. In de buurderijontwerpen staan tal van voorbeelden en ideeën. Deze rapporten zijn overigens gratis te bestellen bij het Innovatienetwerk of te downloaden van de website. Welke ideeen men uit die ontwerpen kiest of wat men daaraan toevoegt is aan mensen in een regio zelf. We hebben geen doel in termen van aantallen buurderijen. We kunnen ook geen 20 pilots begeleiden en ondersteunen. Naarmate een pilot zich verder ontwikkelt en van de grond komt, wordt onze bemoeienis minder. Dat is nu eenmaal onze taak: nieuwe ontwerpen maken en veranderingsprocessen in gang zetten.

We hebben geen eisen m.b.t. de vraag of een dorpsorganisatie of een andere organisatie initiatiefnemend is. In de Gelderse Vallei lopen plannen waar kerken bij zijn betrokken die hun grondeigendommen op basis van bijbels rentmeesterschap willen gaan beheren. Het gaat om de vraag of mensen (c.q. organisaties waarin gedreven mensen actief zijn) gedreven zijn en een flinke veranderingsstap willen zetten.

We gaan uit van initiatieven. Die kunnen van streekmanagers, wethouders, burgers, ondernemers, kerken enz komen. Dat maakt ons niet uit. We zijn opgesteld buiten het beleid en hebben dus veel ruimte om te doen wat wij nodig vinden.

Bottlenecks, hindernissen en voorwaarden

In de Zeelandse casus liepen we aanvankelijk tegen provinciale regels aan. We hebben toen een gesprek gevraagd en gekregen met de commissaris van de koningin. Die was enthousiast. In ons bestuur zitten voldoende mensen die ingangen hebben op hoger bestuurlijk niveau. Sjeng Kremers is overigens voorzitter; die weten wel hoe de hazen lopen in bestuurlijk Nederland

Het belangrijkste is dat mensen energie en inspiratie hebben. Dat kan zijn omdat men een droom heeft maar het komt ook voor dat er urgentie is. In de Haarlemmermeer doen boeren mee omdat ze denken dat ze met akkerbouw bij de hoge grondprijzen in de omgeving van Schiphol geen toekomst hebben. Je kunt daar niet zomaar 30 ha bijkopen, dus zijn ze geïnteresseerd in nieuwe perspectieven, want ze willen wel graag ondernemend bezig zijn. Het is bovendien een regio waar veel innovatieve mensen zitten en waar de cultuur erg vooruitstrevend is en niet behoudend. Dat zijn allemaal gunstige eigenschappen.

Ik merk overigens dat er grote verschillen zijn binnen een en hetzelfde gebied. Sommige ondernemers kiezen met overtuiging voor specialisatie en schaalvergroting, terwijl anderen voor verbreding kiezen. Ik heb regelmatig meegemaakt dat beide partijen elkaar immobiliseren, omdat men vindt dat de eigen overtuiging beter is dan de andere. Soms accepteert men niet makkelijk dat beide ontwikkelingsrichtingen naast elkaar kunnen bestaan. We hebben ook binnen de overheid te vaak gedacht dat er in het beleid slechts EEN waarheid is. We kunnen moeilijk omgaan met differentiatie. Als je met een buurderij-idee bij een ambtenaar komt die alleen maar wil en kan toetsen aan regeltjes, dan schiet je natuurlijk niks op. Daarom creëren we vaak een bypass: we negeren de normale planningskanalen. Dat is een benadering waar ook Herman Wijffels een groot voorstander van is. De bestaande instituties zijn vaak de grootste remmers in vaste dienst.

Voor dorpsorganisaties is het in het algemeen een stuk lastiger om de normale planningskanalen te negeren, maar zij geven wel oplossingsrichtingen aan voor locale leefbaarheidsproblemen. Er zijn goede voorbeelden te vinden van innovatief denken, tegen de stroom inroeien en toch je doel weten te bereiken, al leert de ervaring dat dergelijke processen een lange adem vereisen. Zo´n pilot als de buurderij zou in bepaalde opzichten welkom zijn om processen te versnellen.

Het is voor de buurderij nodig dat je enthousiaste mensen zoekt. Dat kunnen ook best burgemeesters zijn of captains of industry die in een bepaalde regio wonen en dat soort vernieuwingen spannend vinden. We creëren dan een bestuurlijk adoptieteam. Ik heb zelf wel een gedacht aan de oud presidentdirecteur van DSM die in Zuid Limburg woont en erg bezig is met duurzaamheid. Dat soort mensen kan "smoel en status" geven aan een vernieuwing. Dat enthousiasme vind je niet makkelijk in ambtelijke nota's; wel in mensen. Ik ken voldoende ambtenaren die uit hoofde van hun functie mitsen en maren moeten bedenken maar die als persoon heel graag anders zouden willen. Ze zitten vaak gevangen in het eigen regelcomplex, je hebt dan een gemeentebestuur nodig dat ruimte schept.

In de gemeente Haarlemmermeer heb ik laatst op verzoek een lezing gehouden voor ambtenaren over de vraag hoe ontvankelijk de gemeentelijke organisatie is voor ingrijpende innovaties. Je loopt altijd het risico met een totaal nieuw plan van het ene loket naar het andere te worden gestuurd. Voor economische aspecten moet je bij de Afdeling Economie zijn, voor planlogische bij de Afdeling Ruimtelijke Ordening enz. Er bestaat altijd het gevaar dat een vernieuwing bureaucratisch tegemoet wordt getreden. Nu is er een medewerker aangesteld voor de beide buurderijpilots. Dat werkt een stuk beter. Ook is belangrijk dat er een directe link is naar de bestuurder.

Vervolg

Ik schat dat we met de drie pilots over een jaar of zo zover zijn dat het proces wordt gedragen door de deelnemers zelf. Ik ben nu al bezig met het werken aan een nieuw ontwerp: een dorpsgemeenschap die op tal van terreinen zelf de problemen oplost, ook op het terrein van zorg, veiligheid, water, energie. een hele nieuwe vorm van sturing en organisatie die deels in de plaats komt van marktwerking en overheidsregels.

Vanuit het Innovatienetwerk ben ik natuurlijk altijd geïnteresseerd in mensen die overtuigd zijn van de noodzaak van ingrijpende verandering. Als netwerkorganisatie betrekken we allerlei mensen bij de uitwerking van nieuwe concepten. Dat gaan we ook doen bij het ontwerpen van een autarkische dorpsgemeenschap die in staat is de eigen boontjes te doppen. dus als er belangstellenden zijn, laat het weten.

Met de hartelijke dank aan Mathieu Wagemans, Innovatienetwerk