Een coöperatie starten

SupermarktHet PON heeft in samenwerking met de provincie Noord-Brabant een brochure uitgebracht over de mogelijkheden om in coöperatief verband de leefbaarheid in kleine dorpen te verbeteren. De brochure heet: "Delen is winst, naar een coöperatieve samenwerking'. De brochure is geschreven aan de hand van de totstandkoming van enkele initiatieven in Noord-Brabant, waarbij bewoners zelf de organisatie van een coöperatie zijn gestart om voorzieningen in kleine gemeenschappen te behouden of juist te kunnen realiseren.

De coöperatieve gedachte
De gedachte van coöperaties als mogelijke insteek om voorzieningen op het lokale niveau te behouden of om nieuwe voorzieningen op te zetten is niet nieuw. Nederland kent een rijke historie van samenwerkingsvormen en bonden om gezamenlijk producten te kunnen ontwikkelen, in te kopen en te verbeteren.

In Nederland werden met name de zandgronden in Noord-Brabant, Overijssel en Gelderland bevolkt door kleine boeren. De boeren leefden in grote armoede door de invoer van goedkoop graan uit de VS. De mechanisatie van de landbouw ging aan deze keuterboeren voorbij omdat men eenvoudigweg het geld niet had om investeringen te doen. Het waren de plaatselijk en regionaal opgerichte boerenbonden die eind negentiende eeuw via samenwerking een uitweg zochten voor hun erbarmelijke situatie. Zij begonnen vanaf 1895 met het gezamenlijk opzetten van coöperaties voor krediet, verzekering, aankoop van voeders, meststoffen en verkoop van de producten van land-, tuinbouw en veeteelt. Doorgaans werden meerdere activiteiten door een coöperatie ontplooid.

Na de tweede wereldoorlog hebben fusies en samenwerking geleid tot schaalvergroting waardoor het aantal coöperaties drastisch verminderde. Toch neemt de laatste jaren de belangstelling voor het fenomeen weer toe. Dit doet zich onder andere voor in de landbouwsector waar nieuwe initiatieven ontstaan, nu de intensieve veehouderij en de mestproductie aan banden gelegd worden. Maar ook in andere sectoren zien we dat coöperaties weer aan aandacht winnen. Naast winkelketens zijn ze te vinden in de binnenvaart, de aankoop van scheepsbenodigdheden, de inkoop voor vissers, visafslag, taxibedrijven, uitvaarverzorging, uitzendwerk, woningbeheer en exploitatie, vrije beroepsbeoefenaren (architecten, advocaten, dierenartsen), volkstuinbeheer, bedrijfsverzamelgebouwen, kinderopvang, werkgemeenschappen, inkooporganisaties voor kleine zelfstandige winkeliers en zelfs een coöperatieve wijnkelder in Zuid-Limburg.

De coöperatie als middel
Om de leefbaarheid van het platteland te behouden zijn voorzieningen op het terrein van zorg, dienstverlening, welzijn, sport, cultuur en recreatie noodzakelijk. Maar ook de mogelijkheid om goed te wonen in geschikte woningen voor jong en oud, voldoende arbeidsparticipatie, economische vitaliteit, sociale verbanden en informele netwerken zijn van groot belang. In kleine kernen zijn verschillende samenwerkingsverbanden te vinden. Zo is er veelal een dorpsraad, zijn er buurtverenigingen en worden er verschillende activiteiten georganiseerd. Toch is het zinvol stil te staan bij de vraag in hoeverre afstemming en samenwerking plaatsvindt tussen bestaande samenwerkingsver-banden en of krachten gebundeld kunnen worden om voorzieningen te behouden. Door die krachten te bundelen kan immers een belangrijke meerwaarde ontstaan:
lokale samenwerkingsverbanden kunnen de marktpositie versterken.
inwoners en organisaties kunnen gemakkelijk informatie uitwisselen.
aanbieders van producten en diensten hebben een gezamen-lijk aanspreekpunt.

Voor een succesvolle samenwerking gelden de volgende uitgangspunten:

• er moet draagvlak zijn voor veranderingen onder buurtbewoners, aanbieders (professionals) en bij de gemeente.
• er moet op lokaal niveau een duidelijk aanspreekpunt zijn voor vragen, communicatie, beheer en dienstverlening.

De keuze voor een coöperatie
Coöperaties zijn niets anders dan samenwerkingsverbanden van mensen, instellingen of bedrijven, waarbij een doel nagestreefd wordt dat zonder samenwerking moeilijk te realiseren is. Een coöperatie is in feite een vereniging met als doel om materieel gewin en efficientie na te streven.
In de brochure 'Delen is winst' worden twee voorbeelden van coöperaties nader toegelicht:
De Zorgcoöperatie Hoogeloon en de coöperatieve supermarkt in Sterksel. Bij beide coöperaties gaat het om initiatieven die de inwoners zelf hebben genomen om de voorzieningen in stand te houden of te verbeteren. In Hooge-loon is het doel om zorg te verlenen aan ouderen en zorgbehoeftigen, zodat zij zolang mogelijk in het dorp kunnen blijven wonen. In Sterksel exploiteren de inwoners door middel van een coöperatie (waarvan 73% van de gezinnen in het dorp lid is ) een levensvatbare supermarkt.
Uit beide voorbeelden blijkt dat de oprichting van een coöperatie niet vanzelf gaat. Voor de oprichting van een coöperatie moet veel tijd geinvesteerd worden en moeten er een aantal stappen genomen worden. Deze stappen worden in de brochure beschreven. In het kort gaat het om de volgende stappen:

• Een inventarisatie van de uitgangspositie. Dit is een beschrijving van wat er goed en minder goed geregeld is in het dorp. Welke voorzieningen en behoeften zijn er in het dorp. Belangrijk is dat in deze initiatieffase zoveel mogelijk mensen betrokken en bevraagd worden.
• De tweede stap is het gezamenlijk belang te formuleren. Dit is een beschrijving van het daadwerkelijke probleem en de formulering van mogelijke oplossingen.
• Het bekijken van de samenwerkingsmogelijkheden. Dit is een onderzoek naar de partijen waarmee het nodig en mogelijk is om samen te werken.
• Het spiegelen van de eigen ideeen aan de kenmerken van een coöperatie. In deze stap wordt gekeken of de coöperatie wel een geschikte vorm is voor de lokale organisatie. Daarbij wordt gekeken naar het lokale draagvlak, de effectiviteit, de haalbaarheid en of de belangen van inwoners voldoende tot hun recht komen.
• Uitbreiding van het draagvlak. Door veel gesprekken te voeren, bijeenkomsten te organiseren en mensen gericht uit te nodigen om mee te denken kan het draagvlak voor de oprichting van de coöperatie vergroot worden.
• De ontwikkeling van een ondernemingsplan. In het ondernemingsplan wordt opgenomen wat nodig is om de oplossingen in te voeren, wie daarbij nodig zijn, wie wat doet, welke activiteiten uitgevoerd moeten worden en welke alternatieven er zijn als doelen niet gehaald worden.
• De keuze en de oprichting. In deze fase moet daadwerkelijk een keuze gemaakt worden of men inderdaad een coöperatie wil oprichten of dat men toch kiest voor een andere vorm.
• De uitvoering van het ondernemingsplan. In deze fase gaat men daadwerkelijk aan de slag. Taken en rollen zijn nu beschreven in het ondernemingsplan.
• De periodieke evaluaties. Het is belangrijk om regelmatig stil te staan bij de vragen of er aan de verwachtingen voldaan wordt, of er nog voldoende draagvlak bestaat en of er behoefte is aan uitbreiding is van het aanbod.

Delen is winst
Zoals gezegd is het opzetten van een nieuwe organisatievorm in een lokale gemeenschap niet eenvoudig maar zeker ook niet onmogelijk. In de brochure is geprobeerd om nieuwe initiatiefnemers te enthousiasmeren en hen van informatie te voorzien om zich sterk te maken voor het behoud van voorzieningen in de lokale gemeenschap. Maar ook om gezamenlijk de markt te verkennen om nieuwe organisatievormen op te zetten. Want door kennis, ervaring, tijd en energie met elkaar te delen kan winst behaald worden wat tot uiting komt in een duurzame samenleving.

Voor meer informatie:
Ed Kooger
PON Instituut voor avies, onderzoek en ontwikkeling in Noord-Brabant. Telefoon: (013) 53 5 15

Bron: Kernkracht nr 3 - 2006